VITAMINLER DIYET ZAYIFLAMA PROF DR METIN OZATA

 D VITAMINI

Prof Dr Metin Ozata

Endokrin Uzmani

D vitaminine tip dilinde kalsiferol  adi da  verilir. D vitamininin D2 ve D3 olmak uzere iki  tipi vardir. Yagda cozunen bir vitamin olan   D vitamini ya besinlerle alinir ya da cildimizde gunes isiginin etkisi ile olusur. Bitkilerde  veya gidalarda  D2 vitamini vardir.  Vucuda giren D vitamini karaciger ve bobrekte  degisime ugrayarak daha etkili bir  kimyasal yapiya kavusur.  Kanimizda ise en fazla 25 OH D  kimyasal yapisi seklinde  bulunur. Cildimizde gunesin etkisiyle olusan D vitaminin fazlasi gunes isigi tarafindan yok edilir. O nedenle fazla guneste kalma nedeniyle D vitamini zehirlenmesi olusmaz.
Kandaki kalsiyumun normal sinirlarda olmasini D vitamini ve paratiroit hormonu  ayarlar.   Boynumuzun on tarafinda bulunan tiroit bezinin arkasina yerlesmis paratiroit bezlerinden  salgilanan paratiroit hormonu ile D vitaminin etkili calismasi  sonucunda kan kalsiyum duzeylerinde bozulma (azalma veya artma) olmaz.  D vitamini,  gidalarla alinan kalsiyumun bagirsaklardan emilimini, kemiklerden kalsiyumun  geri cekilmesini ve bobreklerden kalsiyumun tekrar geri emilmesini saglayarak kan kalsiyumunu normal sinirlar icinde tutar.

D Vitaminin Gorevleri:

• Kandaki kalsiyum ve fosforun normal sinirlarda olmasini saglar.
• Bagirsaklardan kalsiyum emilimini saglar.
• Kemiklerin guclu olmasini saglar.
• Cocuklardaki Rasitizm hastaligi ve eriskinlerde osteomalazi denen kemik hastaliklarinin olusmasini onler.
• Vucut direncini  yani bagisiklik sistemini guclendirir
• Pankreas bezinden  insulin  hormonunun salgilanmasini duzenler.
• Damarlardaki kan basincini  yani tansiyonu duzenler ve yuksek tansiyon yuksekligini azaltir
• D vitamini, kemik ve dis dokusunun gelisimi icin gereklidir. Bu yuzden cocuklarda ihtiyac daha fazladir. Eksikliginde dis ve kemikle ilgili bozukluklar meydana gelir.
• D vitamini bazi kanserlerin, otoimmun hastaliklarin, kalp hastaliklari ve Tip 1 diyabetin gelisimini ve tuberkuloz (verem)  gelismesini onler.
• D vitamini kaslara guc verir, eksikliginde kas gucsuzlugu ve agri olur. Atletlerin performansinda D vitamini bu nedenle onemlidir. Yaslilarda kaslari guclendirerek dusmeleri onler.
• Depresyon ve sizofreniden korur.

D Vitamini hangi Besinlerde Bulunur?
D vitamini ozellikle yagli baliklarda (somon baligi, karides) ve balik yaginda vardir.  Yumurta sarisi, karaciger, peynir, sut ve sut urunlerinde de bulunur. Vucutta yeterli D vitamini olmasi icin gunes isigindan da yararlanilmalidir.
D vitamine ihtiyac 19-50 yas arasinda gunluk 200 unite, 51-70 yas arasi 400 unite ve 70 yasin uzerinde 600 unite kadardir.

D Vitamini Yetmezligi:

D vitamini yetmezligi  halen cocuklarda ve eriskinlerde yaygindir.
D vitamini yetmezligi varsa besinlerle alinan kalsiyumun ancak % 30’u bagirsaklardan emilebilir ve bu nedenle kan kalsiyum seviyesi duser.
D vitamini eksikligi, bu vitaminin besinlerle az alinmasi veya az gunes gorulmesi durumunda olusur. Rasitizm ve osteomalazi kemik hastaliklaridir ve D vitamini eksikliginde ortaya cikarlar. Cocukluk ve gelisme caginda D vitamini eksikligi varsa, kemiklerde Rasitizm denen hastalik olusur.  Rasitizm hastaliginda kemiklerde mineral eksikligi vardir. Bu nedenle  kol ve bacak kemikleri egrilir, bingildaklar gec kapanir ve kaburgalarda bozukluklar olusur. Eriskinlerde ise D vitamini eksikliginde osteomalazi  denen kemik hastaligi olusur. Bu hastalarda kemikteki  mineraller kaybolur ve sonucta kemik agrilari gelisir.  D vitamini eksikliginde kaslarda gucsuzluk ve agri da meydana gelir.
Eriskinlerde D vitamini eksikligi olusursa kanda kalsiyum dusmeye baslar ve vucut bu dusuklugu onlemek icin boynumuzda tiroit bezinin arkasinda bulunan paratiroit bezlerinden paratiroit hormonunun salgisini artirir ve artan paratiroit hormonu kemiklerden kalsiyum cekerek kan kalsiyumunu yukseltir.  Bu nedenle vitamin D eksikligi olan kisilerin  kanlarinda paratiroit hormon duzeyi yuksek cikar.  Demekki kan kalsiyumunda hafif dusukluk ve paratiroid hormonunda hafif fazlalik D vitamini eksikliginin belirtisidir.
D vitamini eksikligine bagli olarak bazi kisilerde kaslarda agri ve gucsuzluk olabilir.
Otuz yasina kadar olan insanlarin % 30’unda D vitamini eksikligi vardir.  Yaslilikta  ve gunes gormeyen kisilerde eksiklik daha fazla saptanir.  Sisman kisilerin cogunda da D vitamini eksikligi olusabilmektedir. Sisman kisilerde kandaki D vitamini yag hucrelerinde birikir ve kullanilamaz. D vitaminin hafif eksikliklerinde osteoporoz dedigimiz kemik erimesi ortaya cikar. Siddetli eksikliginde ise rasitizm ve osteomalazi  denen kemik hastaliklari ve kas gucsuzlugu olusur. Osteoporozda kemiklerde agri olmaz iken osteomalazi kemik agrisi olusur. Osteomalaziyi anlamak icin sternum kemigine (goguste ondeki iman tahtasi denen kemik) ve bacak kemigine basmakla agri olur. Bu nedenle kemik ve kas agrisi olanlarda D vitamini duzeyine bakmakta fayda vardir.
D vitamini az olan gebelerde preeklampsi denen hastalik daha fazla gorulmektedir.
D vitamini eksikligi olup olmadigini anlamak icin  kandaki 25 (OH) D duzeyi olculmelidir. Kanimizda dolasan D vitaminin cogu 25(OH) D seklinde  bulunmaktadir. Kandaki D vitamini (25 OH D) duzeyin 20 ng/ml’den az ise D vitamini yetmezligi vardir. D vitamini azaldikca kanda paratiroid hormonu artar. Ancak magnezyum eksikligi varsa D vitamini eksikliginde paratiroid hormonu yukselmez.  Kandaki D vitamini duzeyi 20 ng/ml’den 32 ng/ml’ye cikarilinca ince bagirsaklardan  kalsiyum emiliminin % 45-65 oraninda arttigi saptanmistir.  Kandaki D vitamini 30 ng/ml’den fazlaysa yeterli D vitamini vardir, denir.  Bu tanimlamaya gore dunyada 1 milyar insanda D vitamini eksikligi oldugu  saptanmistir.  Menopozdaki kadinlarin % 50’sinde D vitamin eksikligi vardir. Ulkemizde de cocuk ve genc eriskinlerde % 30-50’sinde D vitamini eksikligi vardir.
 Yilda bir  defa kanda 25 (OH) D3 vitamin duzeyine bakmak, bazi hastaliklardan ve kemik erimesinden korunmak icin cok onemlidir.
              Kandaki 25 OH D vitamin duzeyi 10 ng/ml’den az ise, siddetli D vitamini eksikligi vardir.  D vitamini duzeyi devamli olarak 10 ng/ml’nin altindaysa, once kemiklerde ve kaslarda agri, sonra da   kemik erimesi gelisir..

D Vitaminin  Hastalik Onleme  Etkisi:
 D vitamini eksikligi olan kisilerde prostat  ve meme kanseri sikliginin arttigi saptanmistir.
D vitamini Multipli skleroz denen bir sinir-beyin  hastaliginda  bu hastaliga ait bazi komplikasyonlari onler.
 D vitamini, seker hastaligi gelisiminini de onleyebilmektedir. Bir yasindan itibaren gunde 2000 IU D vitamini alan cocuklarda Tip 1 seker hastaligi gorulme riski %80 azalmaktadir.  D vitamini  yeterli alanlarda tansiyonda da dusme olusur.
 D vitamini alanlarda  baska hastaliklardan  olum sikliginda azalma saptanmistir.
 Yeterli D vitamini alanlarda ve kan seviyesi 50 ng7ml civarinda olanlarda meme,  kolon ve rektum kanser gorulme sikligi azalmistir.
 D vitaminin kardiyovaskuler hastalaiklardan korudugu da ortaya konmustur.

 D Vitamini Ne Kadar Almali?
50 yasin uzerinde D vitamini alimi yetersizdir.  50 yasina kadar gunde 200 unite, 50-70 yas arasi 400-600 unite D vitamini alinmalidir. Ancak yapilan calismalar yetersiz gunes isigi alan cocuk ve eriskinlerin 800-1000 unite D vitamini almak gerektigini  ortaya koymustur. Bu nedenle herkesin gunluk 800 unite D vitamini almasi uygundur.
En kolay D vitamini alma yolu gunde en  az 15 dakika gunes isigina maruz kalmaktir.   Her gun  el, yuz ve kollarin 15 dakika gunes gormesi gerekir.   Haftada 4-6 defa  bu islemi yapmak faydalidir. Eger bu mumkun degilse, en azindan gunluk 400 unite D vitamini almak faydali olur. Gunes gormeyen ulkelerde  yasayan insanlarda D vitamini  vucutta daha az oldugundan multipl skleroz  denilen hastalik daha cok gorulur.
D vitamini eksik kisilerde vitamin D2 ‘nin 50.000 unitelik kapsulu haftada bir verilir ve 8 hafta sureyle verilir. Daha sonra her 2-4 haftada bir verilir.  Diger bir tedavi sekli ise her gun 1000 unite D3 vitamini veya 3000 unite D2 vitamini hergun verilmelidir.
 Yeterli D vitamini alim miktari eriskinler icin gunluk  400 unitedir. 70 yasin uzerinde bu  doz gunde 800 unite olmali ve birlikte 1200 mg kalsiyum almalidir.

D Vitamini Hangi Ilaclarla Birlikte Alinmamalidir?

 D vitamini asagidaki ilaclarla birlikte alinmamalidir. Bunlar D vitamininin emilimini bozar.

• Kolestiramin
• Orlistat (Xenical)

      Kimle Ilave D Vitamini Almalidir?

• 50 yasin uzerinde olanlar
• Gunes gormeyenler
• Bagirsaklardan yag emiliminin bozuk oldugu hastalar
• Osteoporoz  denilen kemik erimesi olanlar
• Crohn hastaligi denen bagirsak hastaligi olanlar, karaciger hastaligi ve mide ameliyati gecirenler
• Kortizon  ilaci kullananlar
• Alzheimer hastaligi olanlar
• Tegretol  ve benzeri   epilepsi (sara)  ilaci  kullanan hastalar
• Mantar ilaci ketokonazol kullananlar
• Nefrotik sendrom denen bobrek hastaligi olanlar
• Hastanede veya evde uzun sure kalan ve gunes gormeyenlerde
• Bobrek yetmezligi olanlarda

D Vitamini Asiri Aliminin Zararlari Nelerdir?
D vitamini gunde 1000 uniteden fazla alinmamalidir.  D vitamini asiri alindiginda  asagida  siralanan  zararli etkiler olusur:
 
• Bulanti
• Kusma
• Istah kaybi
• Kabizlik
• Halsizlik
• Kilo kaybi
• Kandaki kalsiyum duzeyinde artma

KAYNAK. Vitamin Mineral Bitkisel Urun Kullanım Rehberi, Metin Ozata, 2008 Gurer yayınlari